Bilgi Nedir? Epistemolojinin Temel Sorusu

Epistemoloji — bilgi felsefesi — felsefenin en kadim ve en temel dallarından biridir. Platon'un diyaloglarından başlayarak günümüze uzanan bu uzun sorgulama, tek bir soruyu her yüzyılda yeniden sorar: Bilmek ne demektir?

Bu soru masum göründüğü kadar basit değildir. Çocukken "güneşin doğduğunu biliyorum" derken, aynı zamanda "Tanrı'nın var olduğuna inanıyorum" diyebiliyoruz. Bu iki cümle dilbilgisel açıdan eşdeğer yapılara sahip olsa da epistemolojik açıdan aralarında köklü bir fark bulunabilir. Bu farkın ne olduğunu çözümlemek, epistemolojinin temel görevidir.

Gerekçelendirilmiş Doğru İnanç Modeli

Batı felsefesinde bilginin klasik tanımı, Platon'un Menon ve Theaetetos diyaloglarına dayanır: Bilgi, gerekçelendirilmiş doğru inançtır (Justified True Belief — JTB). Bu tanıma göre bir kimsenin bir şeyi gerçek anlamda bilmesi için üç koşul gereklidir:

Bu model, gündelik kullanımda sezgisel olarak tatmin edici görünür. Ancak 1963 yılında Edmund Gettier tarafından yayımlanan kısa ama patlayıcı bir makale, bu modeli ciddi biçimde sarstı.

"Bilgi, yalnızca doğru inanç değildir; fakat hangi koşullarda doğru inancın bilgiye dönüştüğünü söylemek düşündüğümüzden çok daha zordur."

— Edmund Gettier, 1963

Gettier Problemi: Bilginin Sınırları

Edmund Gettier'nin makalesi, JTB modelinin üç koşulunu karşıladığı hâlde sezgisel olarak "bilgi" sayılmaması gereken durumları — Gettier vakaları — keşfetti. Klasik bir örnek şöyle kurgulanabilir:

Saatinize bakıyorsunuz, saat 3:15 gösteriyor. Saatinizin çalıştığını varsayıyorsunuz ve "Saat 3:15" diye düşünüyorsunuz. Rastlantı olarak gerçekten saat tam 3:15. Ancak saatiniz iki saat önce durmuş; tam o anda baktığınızda gösterdiği saat 3:15, saat 3:15'e denk gelmiştir.

Bu durumda; inancınız doğru (saat gerçekten 3:15), sahipsiniz (saatinize güvenerek inanmak için gerekçeniz var). Ama sezgisel olarak bu bir bilgi değil; şans eseri doğru çıkmış bir inançtır. Gettier problemi, JTB'nin bilgi için yeterli olmadığını gösterdi ve epistemolojide yeni bir dönem açtı.

İnanç ve Bilginin İlişkisi

İnanç ile bilgi, çoğu zaman birbirinin zıttı olarak sunulur. "Biliyorum" güçlü, kanıta dayalı ve nesnel; "inanıyorum" ise kişisel, kanıtsız ve öznel olarak resmedilir. Ancak bu ayrım, göründüğü kadar keskin değildir.

Her bilgi, aynı zamanda bir inançtır — ama her inanç bilgi değildir. Güneşin yarın doğacağını "biliyorum" derken, bu bilgi aslında geçmiş deneyimlere dayanan, güçlü biçimde gerekçelendirilmiş fakat nihai olarak yanlışlanabilir bir inançtır. Saf ampirizm perspektifinden bakıldığında, mantıksal kesinliğin dışında tüm empirik önermeler aslında yüksek derecede güvenilir inançlardır.

William James ve Pragmatizm

William James, hakikat anlayışını kökten farklı bir zemine oturttu. Pragmatizme göre bir inancın "doğru" olup olmadığı, onun pratik sonuçlarıyla belirlenir. Bir fikir, yaşamımızda işe yarıyorsa, tutarlı ve verimli sonuçlar doğuruyorsa doğrudur.

James bu anlayışı dinî inanca da uyguladı. Tanrı'nın var olduğuna inanmak, kişinin yaşamını anlamlı kılıyor, ahlaki değerlere bağlılığını güçlendiriyor ve psikolojik sağlığına katkıda bulunuyorsa — bu inancın "çalıştığı", dolayısıyla pragmatist anlamda doğru olduğu söylenebilir. Bu yaklaşım, inanç ile bilgi arasındaki gerilimi çözmeye değil; çözümsüzlüğü kabullenerek pratiğe yönelmeye davet eder.

Hakikatin Çok Boyutluluğu

Peki hakikat nedir? Felsefe tarihinde üç temel hakikat teorisi öne çıkar: Örtüşme teorisi (bir önerme, gerçekliğe karşılık geldiğinde doğrudur), tutarlılık teorisi (bir önerme, inançlar sistemiyle tutarlı olduğunda doğrudur) ve pragmatist teori (bir önerme, işe yaradığında doğrudur).

Bu teorilerin hiçbiri diğerini tamamen çürütemiyor; çünkü hakikat, farklı bağlamlarda farklı yüzler gösteriyor. Matematiksel hakikat, ahlaki hakikat, bilimsel hakikat ve dinî hakikat — bunların her biri, hakikatin farklı boyutlarını temsil ediyor olabilir.

Psikoloji, felsefe ve teolojinin kesiştiği bir platformun bu soruyla ilgilenmesi kaçınılmazdır. Çünkü insan yalnızca ampirik gerçeklikle değil; anlam, değer ve aşkınlık boyutlarıyla da hakikat ilişkisi kuran bir varlıktır.

Sonuç: Hakikat Arayışının Kendisi

Belki de en dürüst cevap şudur: Hakikat, kesin olarak yakalanmak için değil; daima yaklaşılmak için vardır. Bu yaklaşım çabası — bilginin sınırlarını kabul ederek, inancın değerini tanıyarak ve pratiğin rehberliğine başvurarak sürdürülen arayış — hakikatin bizzat kendisidir.

Faraklit bu anlayışla yola çıkmıştır. Kesin cevaplar sunmak değil; iyi sorular sormak, farklı perspektifleri açık tutmak ve hakikat arayışının kendisini yaşanmaya değer bulmak.

✦ Bu yazı, Faraklit'in "Felsefe" kategorisinde yayımlanmaktadır. "Felsefi Sorgulamanın Gücü" ve "Paraklit Kavramı Üzerine" yazılarıyla birlikte okunması önerilir.